सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

New !!

Delhi University AEC Hindi Syllabus 2026: PDF, Notes, Exam Guide & PYQs

वेद में जिनका हवाला हाशिए पर भी नहीं - Adam Gondvi | Dalit Chetna & Hunger Satire

अदम गोंडवी की शायरी का सफर 'राजनीतिक विरोध' से शुरू होकर 'सामाजिक विद्रोह' तक जाता है। हमने उनकी पिछली गज़लों में पढ़ा कि कैसे हरामख़ोरों ने संसद पर कब्जा किया, कैसे जनता की अक़्ल पर ताला लगा दिया गया, और कैसे सरकारी फाइलों में झूठ परोसा गया।

लेकिन आज जिस गज़ल का हम 'Literary Audit' कर रहे हैं, वह संसद से भी पुरानी संस्था—'धर्म और वर्ण-व्यवस्था'—पर सीधा हमला है। यह उन लोगों की आवाज़ है जिन्हें इतिहास के पन्नों में जगह नहीं मिली, जिन्हें 'हाशिए' (Margins) पर धकेल दिया गया।

Conceptual art showing marginalized people fading away from the pages of ancient scriptures (Vedas), representing social exclusion in Adam Gondvi's poetry. "वेद में जिनका हवाला हाशिए पर भी नहीं..." — इतिहास से मिटा दिए गए लोगों का दर्द।

आज साहित्यशाला (Sahityashala) पर प्रस्तुत है अदम गोंडवी की सबसे क्रांतिकारी गज़ल।

वेद में जिनका हवाला हाशिए पर भी नहीं
वे अभागे आस्था-विश्वास लेकर क्या करें
लोकरंजन हो जहाँ शंबूक वध की आड़ में
उस व्यवस्था का घृणित इतिहास लेकर क्या करें
कितना प्रतिगामी रहा भोगे हुए क्षण का यथार्थ
त्रासदी कुंठा घुटन संत्रास लेकर क्या करें
गर्म रोटी की महक पागल बना देती मुझे
पारलौकिक प्रेम का मधुमास लेकर क्या करें

Hinglish Lyrics (Roman)

Ved mein jinka hawala hashiye par bhi nahi
Ve abhage aastha-vishwas lekar kya karein
Lokranjan ho jahan Shambuk vadh ki aad mein
Us vyavastha ka ghrinit itihaas lekar kya karein
Kitna pratigami raha bhoge hue kshan ka yatharth
Trasadi kuntha ghutan santras lekar kya karein
Garm roti ki mehak pagal bana deti mujhe
Parlaukik prem ka madhumaas lekar kya karein
A starving man looking at a floating vision of spiritual paradise, symbolizing the conflict between hunger (Garm Roti) and abstract spirituality (Parlaukik Prem). "गर्म रोटी की महक पागल बना देती मुझे..." — जब पेट खाली हो, तो मोक्ष नहीं, भोजन चाहिए।

🔥 विश्लेषण: रोटी, वेद और विद्रोह (Audit of Revolt)

1. हाशिए का दर्द (The Pain of Exclusion)

अदम गोंडवी पहले ही शेर में धर्मग्रंथों की सत्ता को चुनौती देते हैं। वे पूछते हैं कि जिन लोगों (दलितों/शोषितों) का ज़िक्र वेदों के 'फुटनोट' (हाशिए) में भी नहीं है, वे उस धर्म पर 'आस्था' क्यों रखें? यह शेर पहचान के संकट (Identity Crisis) और धार्मिक बहिष्कार पर एक तल्ख़ टिप्पणी है।

2. शंबूक वध और 'घृणित इतिहास' (History of Injustice)

दूसरे शेर में कवि ने रामायण के उस प्रसंग का ज़िक्र किया है जहाँ एक शूद्र ऋषि 'शंबूक' का वध केवल इसलिए किया गया क्योंकि वे तपस्या कर रहे थे।

"उस व्यवस्था का घृणित इतिहास लेकर क्या करें"

गोंडवी इसे 'मर्यादा' नहीं, बल्कि 'घृणित इतिहास' कहते हैं। यह शेर व्यवस्था (Establishment) के खिलाफ एक खुला विद्रोह है। जहाँ रामराज की विलासिता पर उन्होंने पहले तंज कसा था, यहाँ वे उसके ऐतिहासिक अन्याय को उजागर करते हैं।

3. रोटी बनाम मोक्ष (Bread vs. Salvation)

अंतिम शेर हिंदी साहित्य के सबसे शक्तिशाली शेरों में से एक है:

"गर्म रोटी की महक पागल बना देती मुझे
पारलौकिक प्रेम का मधुमास लेकर क्या करें"

यहाँ 'पारलौकिक प्रेम' (Spiritual Love/Afterlife) और 'गर्म रोटी' (Material Need) के बीच सीधा टकराव है। भूखे पेट के लिए ईश्वर, स्वर्ग या मोक्ष का कोई अर्थ नहीं है। यह फूटी रक़ाबी वाले ज़ुम्मन की असली आवाज़ है।

🎥 सुनें: मनोज बाजपेयी और अदम गोंडवी

इस वीडियो में मनोज बाजपेयी ने अदम गोंडवी की गज़लों को जिस शिद्दत से पढ़ा है, वह रोंगटे खड़े कर देने वाला है।

निष्कर्ष (Verdict)

अदम गोंडवी की यह गज़ल हमें याद दिलाती है कि साहित्य का काम सिर्फ मनोरंजन नहीं, बल्कि असुविधाजनक सवाल पूछना है। चाहे वह संसद हो, धर्मग्रंथ हो या इतिहास—गोंडवी किसी को नहीं बख्शते।

साहित्यशाला पर अदम गोंडवी की सीरीज़ यहाँ पूर्ण होती है।

पूरी सीरीज़ पढ़ें: भाग 1: राजनीति | भाग 2: संसद | भाग 3: नौकरशाही | भाग 4: अंधभक्ति

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

'शंबूक वध' का संदर्भ क्या है?

शंबूक रामायण का एक पात्र (शूद्र तपस्वी) था, जिसका वध राम ने इसलिए किया था क्योंकि तत्कालीन वर्ण-व्यवस्था में शूद्रों को तपस्या का अधिकार नहीं था। गोंडवी इसे अन्यायपूर्ण इतिहास मानते हैं।

'पारलौकिक प्रेम' का अर्थ क्या है?

इसका अर्थ है दूसरी दुनिया (परलोक/स्वर्ग) का सुख या ईश्वर से प्रेम। कवि कहता है कि जब इंसान भूखा हो, तो उसे स्वर्ग के वादे नहीं, बल्कि रोटी चाहिए।

📢 Sirf Padhein Nahi, Likhein Bhi!
Article, Kahani, Vichar, ya Kavita — Hindi, English ya Maithili mein. Apne shabdon ko Sahityashala par pehchan dein.

Submit Your Content →

Famous Poems

Mahabharata Poem in Hindi: कृष्ण-अर्जुन संवाद (Amit Sharma) | Lyrics & Video

Last Updated: November 2025 Table of Contents: 1. Introduction 2. Full Lyrics (Krishna-Arjun Samvad) 3. Watch Video Performance 4. Literary Analysis (Sahitya Vishleshan) महाभारत पर रोंगटे खड़े कर देने वाली कविता Mahabharata Poem On Arjuna by Amit Sharma Visual representation of the epic dialogue between Krishna and Arjuna. This is one of the most requested Inspirational Hindi Poems based on the epic conversation between Lord Krishna and Arjuna. Explore our Best Hindi Poetry Collection for more Veer Ras Kavitayein. तलवार, धनुष और पैदल सैनिक कुरुक्षेत्र में खड़े हुए, रक्त पिपासु महारथी इक दूजे सम्मुख अड़े हुए | कई लाख सेना के सम्मुख पांडव पाँच बिचारे थे, एक तरफ थे योद्धा सब, एक तरफ समय के मारे थे | महा-समर की प्रतिक्षा में सारे ताक रहे थे जी, और पार्थ के रथ को केशव स्वयं हाँक रहे थे जी || रणभूमि के सभी नजारे देखन में कुछ खास लगे, माधव ने अर्जुन को देखा, अर्जुन उन्हें उदास लगे | ...

Charkha Song Lyrics: Original Punjabi, English Translation & Meaning

Charkha Song Lyrics: Original Punjabi, English Translation & Meaning Traditional Punjabi Folk Masterpiece | Popularized by: Wadali Brothers, Lakhwinder Wadali, Mukhtar Sahota Looking for a specific section? Jump straight to: ↓ Original Punjabi Lyrics | ↓ Hindi Translation | ↓ English Translation | ↓ Deep Symbolism & Meaning Complete guide to Charkha lyrics, translations, and deep poetic explanation. Original Punjabi Lyrics Ve mahiya tere vekhan nu, Chuk charkha gali de vich paanwan, Ve loka paane main katdi, Tand teriyan yaadan de paanwan. Charkhe di oo kar de ole, Yaad teri da tumba bole. Ve nimma nimma geet ched ke, Tand kaat di hullare paanwan. Vassan ni de rahe saure peke, Mainu tere pain pulekhe. Ve hoon mainu das mahiya, Tere baaju kidhar main jaayan. Ho eid aayi, mera yaar na aaya, Tera ve khair h...

Kahani Karn Ki Lyrics (Sampurna) – Abhi Munde (Psycho Shayar) | Karna Poem

Kahani Karn Ki Lyrics (Sampurna) – Abhi Munde (Psycho Shayar) "Kahani Karn Ki" (popularly known as Sampurna ) is a viral spoken word performance that reimagines the Mahabharata from the perspective of the tragic hero, Suryaputra Karna . Written by Abhi Munde (Psycho Shayar), this poem questions the definitions of Dharma and righteousness. ज़रूर पढ़ें: इसी महाभारत युद्ध से पहले, भगवान कृष्ण ने दुर्योधन को समझाया था। पढ़ें रामधारी सिंह दिनकर की वो ओजस्वी कविता: ➤ कृष्ण की चेतावनी: रश्मिरथी सर्ग 3 (Lyrics & Meaning) Quick Links: Lyrics • Meaning • Poet Bio • Watch Video • FAQ Abhi Munde (Psycho Shayar) performing the viral poem "Sampurna" कहानी कर्ण की (Sampurna) - Full Lyrics पांडवों को तुम रखो, मैं कौरवों ...

अरे! खुद को ईश्वर कहते हो तो जल्दी अपना नाम बताओ | Mahabharata Par Kavita

अरे! खुद को ईश्वर कहते हो तो जल्दी अपना नाम बताओ  - Arey Khud Ko Ishwar Kehte Ho To || Mahabharata Par Kavita || तलवार, धनुष और पैदल सैनिक   कुरुक्षेत्र में खड़े हुए, रक्त पिपासु महारथी  इक दूजे सम्मुख अड़े हुए | कई लाख सेना के सम्मुख पांडव पाँच बिचारे थे, एक तरफ थे योद्धा सब, एक तरफ समय के मारे थे | महा-समर की  प्रतिक्षा  में सारे ताक रहे थे जी, और पार्थ के रथ को केशव स्वयं  हाँक  रहे थे जी ||    रणभूमि के सभी नजारे  देखन  में कुछ खास लगे, माधव ने अर्जुन को देखा, अर्जुन उन्हें  उदास  लगे | कुरुक्षेत्र का  महासमर  एक पल में तभी सजा डाला, पांचजन्य  उठा कृष्ण ने मुख से लगा बजा डाला | हुआ  शंखनाद  जैसे ही सब का गर्जन शुरु हुआ, रक्त बिखरना हुआ शुरु और सबका  मर्दन   शुरु हुआ | कहा कृष्ण ने उठ पार्थ और एक आँख को  मीच  जड़ा, गाण्डिव   पर रख बाणों को प्रत्यंचा को खींच जड़ा | आज दिखा दे रणभूमि में योद्धा की  तासीर  यहाँ, इस धरती पर ...

Chadhde Suraj Dhalde Dekhe Lyrics Meaning in Hindi – Baba Bulleh Shah | Sufi Qawwali

ज़िंदगी की हकीकत और वक्त के बदलाव को जितनी खूबसूरती से सूफी शायरों ने बयां किया है, शायद ही किसी और ने किया हो। बाबा बुल्लेशाह (Baba Bulleh Shah) की कलम से निकली यह रचना— "चढ़दे सूरज ढलदे देखे" —सिर्फ एक गीत नहीं, बल्कि जीवन का एक ऐसा फलसफा है जो इंसान को फर्श से अर्श और अर्श से फर्श तक के सफर की याद दिलाता है। एक तरफ ढलता हुआ सूरज और दूसरी तरफ जलता हुआ दीया—वक्त की करवट का प्रतीक। अक्सर जब हम तनम फरसूदा जां पारा (Tanam Farsooda) जैसी रूहानी रचनाओं को सुनते हैं, तो हमें अहसास होता है कि इंसान का गुरूर कितना क्षणभंगुर है। बुल्लेशाह का यह कलाम हमें सिखाता है कि वक्त बदलते देर नहीं लगती। जिस तरह नुसरत फतेह अली खान साहब ने तुम्हें दिल्लगी भूल जानी पड़ेगी गाकर इश्क़ और इबादत का फर्क समझाया, उसी तरह यह कलाम हमें 'शुक्र' (Gratitude) का पाठ पढ़ाता है। इस लेख में हम इस कालजयी रचना के हिंदी बोल (Lyrics), उसके गूढ़ अर्थ और शब्दार्थ को विस्तार से समझेंगे। ...