सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

New !!

Delhi University AEC Hindi Syllabus 2026: PDF, Notes, Exam Guide & PYQs

आज वीरान अपना घर देखा - Aaj Veeraan Apna Ghar Dekha: Lyrics & Meaning | दुष्यंत कुमार

आज वीरान अपना घर देखा: अकेलेपन का आईना

हिंदी गज़ल के जनक दुष्यंत कुमार (Dushyant Kumar) की यह गज़ल मनुष्य के आंतरिक अकेलेपन और समाज की क्रूर सच्चाइयों का बेबाक चित्रण है। यह रचना उनके प्रसिद्ध संग्रह 'साये में धूप' का एक अनमोल हिस्सा है।

जब एक संवेदनशील व्यक्ति (शायर) अपने ही घर और समाज को ध्यान से देखता है, तो उसे क्या दिखाई देता है? यही इस गज़ल का मूल भाव है। नीचे हिंदी और हिंग्लिश में लिरिक्स (Lyrics) और इसका गहरा भावार्थ दिया गया है।


आज वीरान अपना घर देखा (Lyrics)

आज वीरान अपना घर देखा
तो कई बार झाँक कर देखा

पाँव टूटे हुए नज़र आए
एक ठहरा हुआ सफ़र देखा

रास्ता काट कर गई बिल्ली
प्यार से रास्ता अगर देखा

नालियों में हयात देखी है
गालियों में बड़ा असर देखा

उस परिंदे को चोट आई तो
आप ने एक-एक पर देखा

हम खड़े थे कि ये ज़मीं होगी
चल पड़ी तो इधर उधर देखा

Aaj Veeraan Apna Ghar Dekha (Hinglish Lyrics)

Aaj veeraan apna ghar dekha
To kai baar jhaank kar dekha

Paaon toote hue nazar aaye
Ek thehra hua safar dekha

Raasta kaat kar gayi billi
Pyar se raasta agar dekha

Naaliyon mein hayaat dekhi hai
Gaaliyon mein bada asar dekha

Us parinde ko chot aayi to
Aap ne ek ek par dekha

Hum khade the ki ye zameen hogi
Chal padi to idhar udhar dekha

शब्दार्थ (Word Meanings):

  • वीरान (Veeraan): सुनसान, उजड़ा हुआ।
  • हयात (Hayaat): ज़िंदगी, जीवन।
  • पर (Par): पंख (Feather/Wing)।
  • असर (Asar): प्रभाव।

दुष्यंत कुमार की अन्य रचनाओं को पढ़ने के लिए आप दुष्यंत कुमार कविता संग्रह देख सकते हैं।

भावार्थ और व्याख्या (Summary & Meaning)

1. आत्मनिरीक्षण और अकेलापन (Introspection):
"आज वीरान अपना घर देखा..." यहाँ 'घर' केवल ईंट-पत्थर का मकान नहीं, बल्कि कवि का अपना मन या अंतरात्मा है। जब उन्होंने अपने अंदर झाँका, तो उन्हें वहां सन्नाटा और खालीपन (वीरानगी) दिखाई दिया। यह 'वो आदमी नहीं है मुकम्मल बयान है' जैसी आत्म-पीड़ा की गूँज है।

2. ठहरा हुआ जीवन (Stagnancy):
"पाँव टूटे हुए नज़र आए, एक ठहरा हुआ सफ़र देखा..." यह शेर जीवन की गतिहीनता (Stagnation) को दर्शाता है। ऐसा लगता है जैसे जीवन का सफ़र कहीं रुक सा गया है, आगे बढ़ने के साधन (पाँव) टूट चुके हैं।

3. सामाजिक विडंबना (Social Irony):
"नालियों में हयात देखी है..." यह दुष्यंत कुमार की तीखी नज़र है। जहाँ जीवन (हयात) को महलों में होना चाहिए था, वह आज नालियों (गंदगी/गरीबी) में बसर कर रही है। यह गरीबी और निम्न-मध्यमवर्गीय जीवन का यथार्थ चित्रण है।

4. संवेदनशीलता का दिखावा (Pretense of Sympathy):
"उस परिंदे को चोट आई तो..." यह शेर समाज की उस फितरत पर तंज है जो किसी के दुख को कुरेद-कुरेद कर (एक-एक पर) देखता है, लेकिन मदद नहीं करता। यह केवल तमाशबीन होने की निशानी है।

5. अस्थिरता (Instability):
"हम खड़े थे कि ये ज़मीं होगी..." अंतिम शेर जीवन की अनिश्चितता को बताता है। जिस ज़मीन (आधार) को हम स्थिर समझते थे, वह भी अचानक चल पड़ी (भूकंप/बदलाव), जिससे सारा संतुलन बिगड़ गया।

दुष्यंत कुमार की शायरी (Video)

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

प्रश्न: 'आज वीरान अपना घर देखा' का क्या अर्थ है?
उत्तर: इसका अर्थ है कि कवि ने जब अपने भीतर (मन में) झाँका, तो उन्हें वहां सन्नाटा, अकेलापन और उदासी दिखाई दी।

प्रश्न: 'नालियों में हयात देखी है' से कवि का क्या तात्पर्य है?
उत्तर: कवि कहना चाहते हैं कि आज मनुष्य का जीवन इतना गिर चुका है कि वह गंदगी और गरीबी (नालियों) में जीने को मजबूर है।

प्रश्न: यह गज़ल किसने लिखी है?
उत्तर: यह गज़ल दुष्यंत कुमार (Dushyant Kumar) ने लिखी है।

📢 Sirf Padhein Nahi, Likhein Bhi!
Article, Kahani, Vichar, ya Kavita — Hindi, English ya Maithili mein. Apne shabdon ko Sahityashala par pehchan dein.

Submit Your Content →

Famous Poems

Mahabharata Poem in Hindi: कृष्ण-अर्जुन संवाद (Amit Sharma) | Lyrics & Video

Last Updated: November 2025 Table of Contents: 1. Introduction 2. Full Lyrics (Krishna-Arjun Samvad) 3. Watch Video Performance 4. Literary Analysis (Sahitya Vishleshan) महाभारत पर रोंगटे खड़े कर देने वाली कविता Mahabharata Poem On Arjuna by Amit Sharma Visual representation of the epic dialogue between Krishna and Arjuna. This is one of the most requested Inspirational Hindi Poems based on the epic conversation between Lord Krishna and Arjuna. Explore our Best Hindi Poetry Collection for more Veer Ras Kavitayein. तलवार, धनुष और पैदल सैनिक कुरुक्षेत्र में खड़े हुए, रक्त पिपासु महारथी इक दूजे सम्मुख अड़े हुए | कई लाख सेना के सम्मुख पांडव पाँच बिचारे थे, एक तरफ थे योद्धा सब, एक तरफ समय के मारे थे | महा-समर की प्रतिक्षा में सारे ताक रहे थे जी, और पार्थ के रथ को केशव स्वयं हाँक रहे थे जी || रणभूमि के सभी नजारे देखन में कुछ खास लगे, माधव ने अर्जुन को देखा, अर्जुन उन्हें उदास लगे | ...

Charkha Song Lyrics: Original Punjabi, English Translation & Meaning

Charkha Song Lyrics: Original Punjabi, English Translation & Meaning Traditional Punjabi Folk Masterpiece | Popularized by: Wadali Brothers, Lakhwinder Wadali, Mukhtar Sahota Looking for a specific section? Jump straight to: ↓ Original Punjabi Lyrics | ↓ Hindi Translation | ↓ English Translation | ↓ Deep Symbolism & Meaning Complete guide to Charkha lyrics, translations, and deep poetic explanation. Original Punjabi Lyrics Ve mahiya tere vekhan nu, Chuk charkha gali de vich paanwan, Ve loka paane main katdi, Tand teriyan yaadan de paanwan. Charkhe di oo kar de ole, Yaad teri da tumba bole. Ve nimma nimma geet ched ke, Tand kaat di hullare paanwan. Vassan ni de rahe saure peke, Mainu tere pain pulekhe. Ve hoon mainu das mahiya, Tere baaju kidhar main jaayan. Ho eid aayi, mera yaar na aaya, Tera ve khair h...

Kahani Karn Ki Lyrics (Sampurna) – Abhi Munde (Psycho Shayar) | Karna Poem

Kahani Karn Ki Lyrics (Sampurna) – Abhi Munde (Psycho Shayar) "Kahani Karn Ki" (popularly known as Sampurna ) is a viral spoken word performance that reimagines the Mahabharata from the perspective of the tragic hero, Suryaputra Karna . Written by Abhi Munde (Psycho Shayar), this poem questions the definitions of Dharma and righteousness. ज़रूर पढ़ें: इसी महाभारत युद्ध से पहले, भगवान कृष्ण ने दुर्योधन को समझाया था। पढ़ें रामधारी सिंह दिनकर की वो ओजस्वी कविता: ➤ कृष्ण की चेतावनी: रश्मिरथी सर्ग 3 (Lyrics & Meaning) Quick Links: Lyrics • Meaning • Poet Bio • Watch Video • FAQ Abhi Munde (Psycho Shayar) performing the viral poem "Sampurna" कहानी कर्ण की (Sampurna) - Full Lyrics पांडवों को तुम रखो, मैं कौरवों ...

Chadhde Suraj Dhalde Dekhe Lyrics Meaning in Hindi – Baba Bulleh Shah | Sufi Qawwali

ज़िंदगी की हकीकत और वक्त के बदलाव को जितनी खूबसूरती से सूफी शायरों ने बयां किया है, शायद ही किसी और ने किया हो। बाबा बुल्लेशाह (Baba Bulleh Shah) की कलम से निकली यह रचना— "चढ़दे सूरज ढलदे देखे" —सिर्फ एक गीत नहीं, बल्कि जीवन का एक ऐसा फलसफा है जो इंसान को फर्श से अर्श और अर्श से फर्श तक के सफर की याद दिलाता है। एक तरफ ढलता हुआ सूरज और दूसरी तरफ जलता हुआ दीया—वक्त की करवट का प्रतीक। अक्सर जब हम तनम फरसूदा जां पारा (Tanam Farsooda) जैसी रूहानी रचनाओं को सुनते हैं, तो हमें अहसास होता है कि इंसान का गुरूर कितना क्षणभंगुर है। बुल्लेशाह का यह कलाम हमें सिखाता है कि वक्त बदलते देर नहीं लगती। जिस तरह नुसरत फतेह अली खान साहब ने तुम्हें दिल्लगी भूल जानी पड़ेगी गाकर इश्क़ और इबादत का फर्क समझाया, उसी तरह यह कलाम हमें 'शुक्र' (Gratitude) का पाठ पढ़ाता है। इस लेख में हम इस कालजयी रचना के हिंदी बोल (Lyrics), उसके गूढ़ अर्थ और शब्दार्थ को विस्तार से समझेंगे। ...

अरे! खुद को ईश्वर कहते हो तो जल्दी अपना नाम बताओ | Mahabharata Par Kavita

अरे! खुद को ईश्वर कहते हो तो जल्दी अपना नाम बताओ  - Arey Khud Ko Ishwar Kehte Ho To || Mahabharata Par Kavita || तलवार, धनुष और पैदल सैनिक   कुरुक्षेत्र में खड़े हुए, रक्त पिपासु महारथी  इक दूजे सम्मुख अड़े हुए | कई लाख सेना के सम्मुख पांडव पाँच बिचारे थे, एक तरफ थे योद्धा सब, एक तरफ समय के मारे थे | महा-समर की  प्रतिक्षा  में सारे ताक रहे थे जी, और पार्थ के रथ को केशव स्वयं  हाँक  रहे थे जी ||    रणभूमि के सभी नजारे  देखन  में कुछ खास लगे, माधव ने अर्जुन को देखा, अर्जुन उन्हें  उदास  लगे | कुरुक्षेत्र का  महासमर  एक पल में तभी सजा डाला, पांचजन्य  उठा कृष्ण ने मुख से लगा बजा डाला | हुआ  शंखनाद  जैसे ही सब का गर्जन शुरु हुआ, रक्त बिखरना हुआ शुरु और सबका  मर्दन   शुरु हुआ | कहा कृष्ण ने उठ पार्थ और एक आँख को  मीच  जड़ा, गाण्डिव   पर रख बाणों को प्रत्यंचा को खींच जड़ा | आज दिखा दे रणभूमि में योद्धा की  तासीर  यहाँ, इस धरती पर ...