सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

New !!

Delhi University AEC Hindi Syllabus 2026: PDF, Notes, Exam Guide & PYQs

कहाँ तो तय था चराग़ाँ - Kahan To Tay Tha Chiraga: Lyrics, Meaning & Class 11 Summary | दुष्यंत कुमार

कहाँ तो तय था चराग़ाँ: राजनीतिक विद्रूपता का आईना

हिंदी गज़ल को उर्दू के दरबार से निकालकर आम आदमी की चौपाल तक लाने का श्रेय दुष्यंत कुमार को जाता है। उनकी यह प्रसिद्ध गज़ल 'साये में धूप' संग्रह से ली गई है और आज यह NCERT कक्षा 11 (Hindi Aroh) के पाठ्यक्रम का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है।

यदि आप गज़ल का इतिहास और शास्त्र समझते हैं, तो आप पाएंगे कि दुष्यंत ने बहर और रदीफ का प्रयोग करते हुए कैसे सत्ता के खोखले वादों पर चोट की है। यह गज़ल सिर्फ एक कविता नहीं, बल्कि आधुनिक हिंदी गज़ल के यथार्थ का सबसे बेहतरीन उदाहरण है।


कहाँ तो तय था चराग़ाँ (Hindi Lyrics)

कहाँ तो तय था चराग़ाँ हर एक घर के लिये
कहाँ चराग़ मयस्सर नहीं शहर के लिये

यहाँ दरख़्तों के साये में धूप लगती है
चलो यहाँ से चले और उम्र भर के लिये

न हो क़मीज़ तो घुटनों से पेट ढक लेंगे
ये लोग कितने मुनासिब हैं इस सफ़र के लिये

ख़ुदा नहीं न सही आदमी का ख़्वाब सही
कोई हसीन नज़ारा तो है नज़र के लिये

वो मुतमइन हैं कि पत्थर पिघल नहीं सकता
मैं बेक़रार हूँ आवाज़ में असर के लिये

तिरा निज़ाम है सिल दे ज़ुबान शायर की
ये एहतियात ज़रूरी है इस बहर के लिये

जियें तो अपने बग़ीचे में गुलमोहर के तले
मरें तो ग़ैर की गलियों में गुलमोहर के लिये

Kahan To Tay Tha Chiraga (Hinglish Lyrics)

Kahan to tay tha chiragan har ek ghar ke liye
Kahan chirag mayssar nahin shahar ke liye

Yahan darkhton ke saye main dhoop lagti hai
Chalo yahan se chalen aur umar bhar ke liye

Na ho kameez to ghutno se pet dhak lenge
Ye log kitne munasib hain, is safar ke liye

Khuda nahin, n sahi, aadmi ka khwab sahi
Koi haseen nazara to hai nazar ke liye

Woh mutmaeen hain ki patthar pighal nahi sakta
Main bekrar hoon aawaz men asar ke liye

Tera nizam hai sil de zuban shayar ki
Ye ehtiyat zaruri hai is bahar ke liye

Jiyen to apne bagheeche main gulmohar ke tale
Maren to gair ki galiyon main gulmohar ke liye

शब्दार्थ (Word Meanings & Notes):

  • चराग़ाँ (Chiragan): बहुत सारे दीपक, रोशनी (यहाँ 'विकास' और 'सुख-सुविधाओं' का प्रतीक)।
  • मयस्सर (Mayassar): उपलब्ध, हासिल होना।
  • दरख़्त (Darkhat): पेड़ (यहाँ 'शासन व्यवस्था' या 'नेताओं' का प्रतीक)।
  • निज़ाम (Nizam): शासन, राज-व्यवस्था (The System)।
  • बहर (Bahar): गज़ल का छंद (Metre), या यहाँ 'सत्ता की गद्दी' के संदर्भ में।
  • गुलमोहर (Gulmohar): एक फूलदार पेड़ (यहाँ 'सपनों' और 'स्वाभिमान' का प्रतीक)।

दुष्यंत की अन्य कविताओं के कठिन शब्दों को समझने के लिए आप दुष्यंत कुमार कविता संग्रह देख सकते हैं।

भावार्थ और व्याख्या (Summary & Explanation)

1. राजनीतिक विफलता (Political Failure):
कवि कहते हैं, "कहाँ तो तय था चराग़ाँ..."। स्वतंत्रता के बाद वादा किया गया था कि हर घर में खुशहाली आएगी, लेकिन आज स्थिति यह है कि पूरे शहर के लिए भी बुनियादी सुविधाएँ (चराग) उपलब्ध नहीं हैं। यह ठीक वैसी ही पीड़ा है जो हमें 'हो गई है पीर पर्वत-सी' में देखने को मिलती है।

2. व्यवस्था का विरोधाभास (Irony of the System):
"यहाँ दरख़्तों के साये में धूप लगती है..." यह शेर सबसे गहरा है। पेड़ का काम छाया देना है, लेकिन यहाँ पेड़ (सरकार/सिस्टम) ही धूप (कष्ट) दे रहा है। ऐसे में कवि का मन करता है कि वह इस समाज को छोड़कर हमेशा के लिए चला जाए। इसी एकाकीपन का ज़िक्र 'आज वीरान अपना घर देखा' में भी मिलता है।

3. दमन और प्रतिरोध (Oppression & Resistance):
"तेरा निज़ाम है सिल दे ज़ुबान शायर की..." सत्ता को अपनी गद्दी बचाने के लिए विरोध के स्वरों को दबाना ज़रूरी लगता है। लेकिन दुष्यंत हार मानने वालों में से नहीं हैं, वे 'आवाज़ में असर' के लिए बेक़रार हैं।

दुष्यंत कुमार का जीवन दर्शन उनकी रचना 'ओ मेरी ज़िन्दगी' में और विस्तार से समझा जा सकता है।

काव्य पाठ सुनें (Audio/Video)

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

प्रश्न: 'तेरा निज़ाम है सिल दे ज़ुबान शायर की' का क्या अर्थ है?
उत्तर: इसका अर्थ है कि सत्ता (System) अपने खिलाफ उठने वाली हर आवाज़ को दबाने की कोशिश करती है ताकि उसका शासन सुरक्षित रहे।

प्रश्न: 'यहाँ दरख़्तों के साये में धूप लगती है' से कवि का क्या आशय है?
उत्तर: इसका आशय है कि जिन संस्थाओं से जनता को सुख और सुरक्षा मिलनी चाहिए थी, वही अब जनता के कष्टों का कारण बन गई हैं।

प्रश्न: यह गज़ल किस पुस्तक से ली गई है?
उत्तर: यह गज़ल दुष्यंत कुमार के प्रसिद्ध संग्रह 'साये में धूप' से ली गई है। अधिक जानकारी के लिए कविता कोश या हिंदवी देखें।

📢 Sirf Padhein Nahi, Likhein Bhi!
Article, Kahani, Vichar, ya Kavita — Hindi, English ya Maithili mein. Apne shabdon ko Sahityashala par pehchan dein.

Submit Your Content →

Famous Poems

Mahabharata Poem in Hindi: कृष्ण-अर्जुन संवाद (Amit Sharma) | Lyrics & Video

Last Updated: November 2025 Table of Contents: 1. Introduction 2. Full Lyrics (Krishna-Arjun Samvad) 3. Watch Video Performance 4. Literary Analysis (Sahitya Vishleshan) महाभारत पर रोंगटे खड़े कर देने वाली कविता Mahabharata Poem On Arjuna by Amit Sharma Visual representation of the epic dialogue between Krishna and Arjuna. This is one of the most requested Inspirational Hindi Poems based on the epic conversation between Lord Krishna and Arjuna. Explore our Best Hindi Poetry Collection for more Veer Ras Kavitayein. तलवार, धनुष और पैदल सैनिक कुरुक्षेत्र में खड़े हुए, रक्त पिपासु महारथी इक दूजे सम्मुख अड़े हुए | कई लाख सेना के सम्मुख पांडव पाँच बिचारे थे, एक तरफ थे योद्धा सब, एक तरफ समय के मारे थे | महा-समर की प्रतिक्षा में सारे ताक रहे थे जी, और पार्थ के रथ को केशव स्वयं हाँक रहे थे जी || रणभूमि के सभी नजारे देखन में कुछ खास लगे, माधव ने अर्जुन को देखा, अर्जुन उन्हें उदास लगे | ...

Charkha Song Lyrics: Original Punjabi, English Translation & Meaning

Charkha Song Lyrics: Original Punjabi, English Translation & Meaning Traditional Punjabi Folk Masterpiece | Popularized by: Wadali Brothers, Lakhwinder Wadali, Mukhtar Sahota Looking for a specific section? Jump straight to: ↓ Original Punjabi Lyrics | ↓ Hindi Translation | ↓ English Translation | ↓ Deep Symbolism & Meaning Complete guide to Charkha lyrics, translations, and deep poetic explanation. Original Punjabi Lyrics Ve mahiya tere vekhan nu, Chuk charkha gali de vich paanwan, Ve loka paane main katdi, Tand teriyan yaadan de paanwan. Charkhe di oo kar de ole, Yaad teri da tumba bole. Ve nimma nimma geet ched ke, Tand kaat di hullare paanwan. Vassan ni de rahe saure peke, Mainu tere pain pulekhe. Ve hoon mainu das mahiya, Tere baaju kidhar main jaayan. Ho eid aayi, mera yaar na aaya, Tera ve khair h...

Kahani Karn Ki Lyrics (Sampurna) – Abhi Munde (Psycho Shayar) | Karna Poem

Kahani Karn Ki Lyrics (Sampurna) – Abhi Munde (Psycho Shayar) "Kahani Karn Ki" (popularly known as Sampurna ) is a viral spoken word performance that reimagines the Mahabharata from the perspective of the tragic hero, Suryaputra Karna . Written by Abhi Munde (Psycho Shayar), this poem questions the definitions of Dharma and righteousness. ज़रूर पढ़ें: इसी महाभारत युद्ध से पहले, भगवान कृष्ण ने दुर्योधन को समझाया था। पढ़ें रामधारी सिंह दिनकर की वो ओजस्वी कविता: ➤ कृष्ण की चेतावनी: रश्मिरथी सर्ग 3 (Lyrics & Meaning) Quick Links: Lyrics • Meaning • Poet Bio • Watch Video • FAQ Abhi Munde (Psycho Shayar) performing the viral poem "Sampurna" कहानी कर्ण की (Sampurna) - Full Lyrics पांडवों को तुम रखो, मैं कौरवों ...

अरे! खुद को ईश्वर कहते हो तो जल्दी अपना नाम बताओ | Mahabharata Par Kavita

अरे! खुद को ईश्वर कहते हो तो जल्दी अपना नाम बताओ  - Arey Khud Ko Ishwar Kehte Ho To || Mahabharata Par Kavita || तलवार, धनुष और पैदल सैनिक   कुरुक्षेत्र में खड़े हुए, रक्त पिपासु महारथी  इक दूजे सम्मुख अड़े हुए | कई लाख सेना के सम्मुख पांडव पाँच बिचारे थे, एक तरफ थे योद्धा सब, एक तरफ समय के मारे थे | महा-समर की  प्रतिक्षा  में सारे ताक रहे थे जी, और पार्थ के रथ को केशव स्वयं  हाँक  रहे थे जी ||    रणभूमि के सभी नजारे  देखन  में कुछ खास लगे, माधव ने अर्जुन को देखा, अर्जुन उन्हें  उदास  लगे | कुरुक्षेत्र का  महासमर  एक पल में तभी सजा डाला, पांचजन्य  उठा कृष्ण ने मुख से लगा बजा डाला | हुआ  शंखनाद  जैसे ही सब का गर्जन शुरु हुआ, रक्त बिखरना हुआ शुरु और सबका  मर्दन   शुरु हुआ | कहा कृष्ण ने उठ पार्थ और एक आँख को  मीच  जड़ा, गाण्डिव   पर रख बाणों को प्रत्यंचा को खींच जड़ा | आज दिखा दे रणभूमि में योद्धा की  तासीर  यहाँ, इस धरती पर ...

Chadhde Suraj Dhalde Dekhe Lyrics Meaning in Hindi – Baba Bulleh Shah | Sufi Qawwali

ज़िंदगी की हकीकत और वक्त के बदलाव को जितनी खूबसूरती से सूफी शायरों ने बयां किया है, शायद ही किसी और ने किया हो। बाबा बुल्लेशाह (Baba Bulleh Shah) की कलम से निकली यह रचना— "चढ़दे सूरज ढलदे देखे" —सिर्फ एक गीत नहीं, बल्कि जीवन का एक ऐसा फलसफा है जो इंसान को फर्श से अर्श और अर्श से फर्श तक के सफर की याद दिलाता है। एक तरफ ढलता हुआ सूरज और दूसरी तरफ जलता हुआ दीया—वक्त की करवट का प्रतीक। अक्सर जब हम तनम फरसूदा जां पारा (Tanam Farsooda) जैसी रूहानी रचनाओं को सुनते हैं, तो हमें अहसास होता है कि इंसान का गुरूर कितना क्षणभंगुर है। बुल्लेशाह का यह कलाम हमें सिखाता है कि वक्त बदलते देर नहीं लगती। जिस तरह नुसरत फतेह अली खान साहब ने तुम्हें दिल्लगी भूल जानी पड़ेगी गाकर इश्क़ और इबादत का फर्क समझाया, उसी तरह यह कलाम हमें 'शुक्र' (Gratitude) का पाठ पढ़ाता है। इस लेख में हम इस कालजयी रचना के हिंदी बोल (Lyrics), उसके गूढ़ अर्थ और शब्दार्थ को विस्तार से समझेंगे। ...